AQShda prezidentlikka nomzodlar – respublikachi
Jon Makkeyn (John McCain) va demokrat Barak Obama (Barack Obama) tashqi siyosatda ulkan o’zgarishlar va’da
qilmoqda.
Makkeyn, keksa senator, Markaziy Osiyoni kezib, rahbarlar va siyosiy doiralar bilan muloqotda bo’lgan.
Yosh senator Obama uchun, deydi tahlilchilar, mintaqa hali ochilmagan dunyo.
Oq
Uyga saylangan taqdirda Makkeyn yoki Obama dunyoning bu qismiga nisbatan qanday
siyosat yuritishi mumkin?
AQSh, qisqacha tasvirlasak, tarixiy saylovlar arafasida.
Bu jamiyatda nafaqat mafkuralararo, balki avlodlar va ijtimoiy sinflararo
siyosiy kurash avjiga chiqqan damlar.
Jahon ahli ham Amerika siyosiy maydonini
bu qadar qiziqish va hayajon bilan kuzatmagan deydi Vashingtonda doktorlik
dissertatsiyasi ustida ishlayotgan yosh olim Alisher Hamidov.
"Amerika tarixida ilk bor qora tanli nomzod ishtirok
etmoqda. AQSh aholisining 10 foizdan ziyodini tashkil etuvchi qora tanlilar
ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan nochor qatlam hisoblanadi. Barak Obama saylansa,
ularga ahamiyat oshadi. Yana bir muhim jihati, Obamaning otasi musulmon
bo'lgan. Obamaning ismlaridan biri Husayn. Menimcha uning saylanishi Afrika va
Yaqin Sharqda ham o'ziga xos aks sado beradi",- deydi u.
Markaziy Osiyoda "Bizga Makkeyn saylangani yaxshimi yoki
Obama"? - deb so'rayotganlarga mintaqa bilan yaqindan tanish professor Piter
Sinnott (Peter Sinnott) shunday javob beradi:
"Oq Uyga kim saylansa ham AQShning mintaqa davlatlari
bilan aloqalari ko'p jihatdan hukumatlarning qay darajada ildam ekaniga
bog'liq. Bizda prezident o'zgarib turadi, u yerda esa yo'q". Tahlilchi nazarida munosabatlarning mustahkamlanishi va ijobiy
o'zgarishlar bo'lishi uchun mintaqa birdamlik bilan harakat qilishi, suv,
iqtisod va chegara bilan bog'liq muammolarni o'zaro hal qila olishi va eng
muhimi, bu jamiyatlar oshkoralik yo'lini tanlab odamlar erkin fikr almasha
olishi lozim. "Aks holda Markaziy Osiyo, jumladan O'zbekiston Vashington
nazarida muammolar makoni bo'lib qolaveradi", - deydi Piter Sinnott .
Amerika
hukumati ham uzoqni ko'zlamay, "keng
qamrovli emas, bir yoqlama - yo harbiy, yo iqtisodiy hamkorlikka urg'u berib
xato qiladi. Yaqin o'tgan yillar buni isbotladi",- deydi olim.
Sinnott fikricha demokrat Bill Klinton (Bill Clinton) prezidentligi
davrida O'zbekiston bilan munosabatlar ko'proq iqtisodiy, respublikachi Jorj
Bush (George Bush) davrida esa asosan harbiy hamkorlikdan iborat bo'ldi. Buning ustiga, deydi
u:
"Markaziy Osiyoda siyosat hamon eski byurokratik
tizimlarga asoslanadi. Mintaqada mas'uliyat tushunchasi haligacha sovetcha,
tor, talqin qilinadi. Mas'uliyat bu bir rasmiyning ikkinchisiga javobgarligi
emas, mas'uliyat bu xalqqa xizmat qilish, amalda o'tiribsizmi, xalq manfaatlari
uchun ter to'kish degani. Davlat ana shu asosda idora qilinishi kerak".
Piter Sinnott va Alisher Hamidov ta'biricha Afg'oniston
notinch ekan, Vashington Markaziy Osiyoni diqqat markazidan qochirmaydi. Ammo mintaqada diktatorlar hukmron deya
bong urib, Karimovni zolimlikda ayblaydigan Jon Makkeyn O'zbekistonga nisbatan
agressiv siyosat yuritishi, demokratiya va erkinlik ta'minlansin degan talab
qo'yishi mumkin.
"Demokratlar yutsa, Obama
mintaqa bilan umuman tanish emas va siyosat ham shunga yarasha bo'ladi.
O'zbekiston hukumati uchun balki shu yaxshiroq",- deydi Hamidov.
Chunki, deydi u, Makkeyn Islom
Karimovning ashaddiy tanqidchilaridan. 2005 yilning may oyida, Andijon voqealaridan keyin, Toshkentga
borganida Karimov u va AQShning boshqa senatorlari bilan uchrashmagan. Makkeyn Vashingtonga qaytgach, "Islom
Karimov o'z xalqini qatliom qildi" deb uning ma'muriyatiga qarshi sanksiya
qo'yish taklifi bilan chiqqan.
72 yoshli Jon Makkeyn Rossiya siyosatini qoralab, "Kreml
bilan keskin shartlar ostida gaplashish kerak", - deydi. Putin va Medvedevni
jahon tinchligi va shu tariqa Amerika xavfsizligi va uning manfaatlariga raxna
solayotganlikda ayblaydi. "Prezident sifatida asosiy vazifam AQSh xavfsizligini
ta'minlash bo'ladi", - deydi u.
47 yoshli Barak Obama esa dunyo tinchligi, jumladan AQSh
xavfsizligi diplomatiya orqali ta'minlanishi kerak deydi.
Uningcha, kuchli davlatlar yosh davlatlarga yordamni
oshirishi, o'zaro manfaatli sohalarda hamkorlik qilishi kerak. Senator sifatida
sobiq sovet respublikalarini yadroviy material va chiqindilardan tozalash
dasturini yoqlab chiqqan va bu borada raqib partiya, respublikachilar, bilan
ishlagan.
Tadqiqotchi Alisher Hamidov Amerika siyosiy sahnasiga
Obamadek yangi avlod vakillari kirib kelayotgani Markaziy Osiyoga namuna
bo'ladi deydi.
"Bizda rahbarlar sovet davrida yetishgan, o'sha tuzumdan
qolgan odatlarga tayanib ish ko'ruvchi insonlar. Bugun qaysi respublikaga qaramang,
yoshlar hukumat ishlariga kirib kelmoqda. Bu yosh siyosatchilar demokratiya va
davlatlarni korrupsiyadan ozod qilish yo'lida katta ishlar olib boradi degan
fikrdaman".
Siyosatshunos Piter Sinnott
esa Markaziy Osiyo taraqqiyotida AQSh muhim rol o'ynay oladi, "ammo mintaqa
oshkora fikrlamas, erkin bahsu-munozara yuritmas va xalqlar birlasha olmas
ekan, biror yutuqqa erishish qiyin",- deydi.
Balki, deydi Piter Sinnott, AQShning yangi prezidenti kim
bo'lishidan qat'iy nazar, ishni avvalo O'zbekistondek murakkab jamiyatlarda
ziyolilarni, oldinga siljishni istagan insonlarni qo'llab-quvvatlashdan
boshlashi kerak.
![[insert caption here]](/uzbek/images/obama-mccain_1.jpg "[insert caption here]")
Xabarni jo'nating
Bosma uchun
