Bu hafta Xitoy hukumati Shinjon-uyg’ur muxtoriyatida ekstremist kuchlar xuruj qildi, 18 jangaridan 14 nafari o’ldirildi deya bayon qildi.

Halok bo'lganlar uyg’urlar ekani ma'lum. Bu elatning chet eldagi yetakchilari Xitoy rasmiylari berayotgan ma’lumotlarni inkor etib, o'lganlar aslida tinch namoyishchilar, siyosatdan norozi bo’lib ko’chaga chiqqan begunoh odamlar edi, deydi.

Khotan, Xinjiang
Xotan/Wikimedia
Xitoydan vaqti-vaqti bilan uyg’ur terrorchilar qo'lga tushdi, jangarilar hujumlar rejalamoqda yoki ular o'ldirildi degan xabarlar keladi.

Robiya Qodir, jahon uyg’urlari yetakchisi, Xitoyni cheksiz, uning xalqiga nisbatan jinoyatlarda ayblab keladi.

Nobel tinchlik mukofotiga ko'rsatilgan va dunyo kezib, uyg’ur xalqi manfaatlarini himoya qilib kelayotgan bu ayol Amerikada yashaydi.

Ethnic Uighurs look on as Chinese security forces stand by the entrance to the Uighurs neighborhood in Urumqi in China's Xinjiang autonomous region, July 8, 2009 (file photo)
Urumchi/Reuters
Tadbirkorlik qilgan Robiya Qodir Xitoyda bir necha yil qamoqda o’tirgan. Xalqaro bosim ostida ozod etilib, vatanini tark etgan. 11 farzandning onasi.

Xitoy nazarida Robiya Qodir mamlakat birligi va tinchligiga raxna solayotgan shaxs.

Xonim bilan biz uning Vashingtondagi idorasida, Uy'gur-Amerika Uyushmasida muloqot qildik. Marhamat, tinglang.

Jahon uygurlari yetakchisi Robiya Qodir bilan suhbat Navbahor Imamova Amerika Ovozi

download iconDownload: MP3 | Windows Media

Right click (Control click for Mac) and choose Save Link/Target As

Uyg’urlar orasida zo’ravonlikka berilganlar yo’q deb kafolat bera olasizmi, deya so’raymiz Robiya Qodirdan. Bo’lishi mumkin, deydi u, lekin bunga Xitoyning o’zi aybdor.

Xitoy hukumati, deydi lider, yilda 100 kun uyg’urlarga qarshi operatsiyalar olib boradi. Odamlarning dod deb chiqishga haqqi bor, deydi u.

Uyg’urlarning istagi nima? Xitoydan ajralib o’z mustaqil davlatingizni tuzishmi?

Uighurs living in Turkey hold a poster of Chinese Prime Minister Wen Jiabo with a banner that reads " the premier of the country of blood" as they march to the Chinese embassy in Ankara, Turkey, July 5, 2011
AP
Uyg'urlar namoyishda
Robiya Qodir deydiki, uyg’ur xalqi o’z vatanida yashab, o’z davlatini barpo etishni xohlaydi.

Lekin Xitoy hukumati uyg’urlar hech qachon alohida davlat bo’lmaydi va bo’la olmaydi ham deydi. Shinjon uchun katta mablag’ ajratilgan, hudud rivojlanmoqda, katta zavod-fabrikalar ochilib ish o’rinlari yaratilmoqda, zamonaviy texnologiya bilan ta’minlanib, turmush yaxshilanmoqda, deydi rasmiylar, uyg’urlar shukur qilib yashashi kerak.

Robiya Qodirning aytishicha, bugun dunyoda 20 million uyg’ur bor, aksariyati Sharqiy Turkiston, ya’ni bugun Xitoy Shinjon, “yangi yer” deb ataydigan hududda yashaydi. Ikki millionga yaqini esa Markaziy Osiyo va dunyoning boshqa mamlakatlarida, deydi u.

A Han Chinese crowd walk holding sticks and other items as they gather in the street in Urumqi, Xinjiang Uighur Autonomous Region July 7, 2009. Uighur protesters clashed with Chinese riot police in the capital of China's Muslim region of Xinjiang on Tuesd
REUTERS
2009 yilning iyulidagi qonli to'qnashuvlar
Uyg’urlar Turkiyani hisobga olmaganda, boshqa turkiy birodarlaridan madad olmaydi, chunki bu xalqlarning o’zi haqiqiy erkin jamiyatda yashamaydi, deydi Robiya Qodir.

Amerika uyg’ur ozodlik harakatini ruhan va moliyaviy jihatdan quvvatlab keladi. Vashingtonda, ayniqsa Kongressda uyg’urlarga g’amxo’r arboblar juda ko’p.

Lekin Qo’shma Shtatlar Xitoy, iqtisodiy jihatdan qudratli va global maydonda katta nufuzga ega bu hukumat bilan kelishib ishlashga ham majbur.

AP
Qashg'ar
Robiya Qodir fikricha uyg’ur faktori AQSh siyosiy qarorlariga ta’sir ko’rsatib keladi, lekin bugungi kunda Obama ma’muriyati ko’p narsaga ko’z yummoqda.

Terrorga qarshi urushda, 2000-yillar boshida Afg’onistonda bir necha uyg'ur tutilib, Guantanamo qamog’iga olib kelingan edi. Ular bu turmada bir necha yil o’tirdi, keyinchalik aybsiz ekani isbotlandi. Xitoy Amerikadan ularni topshirishni so'radi, ammo Vashington ko'nmadi. Uyg'urlarga boshqa yurtlardan boshpana topib berdi.Yana besh nafari hamon kutmoqda.

"Bu insonlar asta hayotini tiklamoqda", - deydi Robiya Qodir.